Podoblasti?

PRAVOSUĐE

Oblast pravosuđa izaziva posebnu pažnju Evropske unije imajući u vidu da je stabilan pravosudni sistem neophodan za ostvarivanje vladavine prava. Ova oblast ima četiri podoblasti: nezavisnost i nepristrasnost pravosuđa, odgovornost u pravosuđu, profesionalizam, stručnost i efikasnost u pravosuđu i procesuiranje krivičnih djela ratnih zločina pred domaćim sudovima. Od Crne Gore se očekuje da sprovede sveobuhvatne reforme u prvosudnom sistemu, obezbijedi potpunu pravnu usklađenost s EU i mjerljive rezultate u njihovom sprovođenju. Prema ocjeni Evropske komisije iz Izvještaja o Crnoj Gori 2024, crnogorski pravosudni sistem je umjereno spreman i postignut je dobar napredak u ključnim reformama pravosuđa i implementaciji prošlogodišnjih preporuka.

BORBA PROTIV KORUPCIJE

Borba protiv korupcije je od otvaranja pregovora u posebnom fokusu Evropske unije. Obaveze u ovoj oblasti proizilaze ne samo iz pravne tekovine EU već i iz standarda međunarodnih tijela poput UN-a, Savjeta Evrope i OEBS-a, GRECO-a. Od Crne Gore se očekuje da nacionalno zakonodavstvo potpuno uskladi s pomenutim standardima, ali i da pokaže spremnost da ostvari vidljive rezultate kako na preventivnom tako i na represivnom planu borbe protiv korupcije. Prema ocjeni Evropske komisije iz Izvještaja o Crnoj Gori 2024, Crna Gora se nalazi između određenog i umjerenog nivoa spremnosti u oblasti borbe protiv korupcije, a dobar napredak je postignut u pogledu ključnih reformi i implementacije ranije datih preporuka.

TEMELJNA PRAVA

Temeljna prava predstavljaju osnovu svakog civilizovanog društva i pravno uređene države, pa njihovo nesmetano ostvarivanje mora biti zagarantovano. Ova oblast sadrži niz konvencija, protokola, povelja i deklaracija koje država kandidat mora uvesti i implementirati kroz svoj pravni sistem. Oblast je nadalje podjeljena na podoblasti kao što su sprečavanje mučenja i nehumanog ili ponižavajućeg postupanja, zabrana diskriminacije, promovisanje rodne ravnopravnosti, prava djeteta, prava osoba s invaliditetom, imovinska prava te sloboda izražavanja i medija, proceduralna prava kao i zaštita prava manjina, kulturnih prava i zaštita ličnih podataka. Prema ocjeni Evropske komisije iz Izvještaja o Crnoj Gori 2024, zakonodavni i institucionalni okvir o temeljnim pravima je uglavnom uspostavljen i Crna Gora nastavlja da u velikoj mjeri ispunjava svoje međunarodne obaveze u pogledu ljudskih prava.

PRAVA GRAĐANA EU

Prava građana EU se izdvaja kao posebna oblast prava, gdje svaka zemlja kandidat mora obezbijediti uslove za ostvarivanje prava državljanima zemalja članica EU. Ovdje spadaju pravo glasa i kandidovanja na izborima za Evropski parlament, pravo glasa i kandidovanja za lokalne izbore, pravo slobodnog nastanjivanja na teritoriji EU i diplomatska i konzularna zaštita. Većina pravne tekovine iz ove oblasti su odluke i direktive Evropskog savjeta koje većinom stupaju na snagu danom ulaska u EU.

Početno, privremena i završna mjerila?

Poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava zvanično je otvoreno 18. decembra 2013. godine na Međuvladinoj konferenciji u Briselu.

Crnoj Gori je kao početno mjerilo u odnosu na ovo poglavlje određena izrada akcionog plana koji predviđa realizaciju najvažnijih obaveza iz oblasti koje potpadaju pod ovim poglavljem. Akcioni plan za poglavlje 23 je usvojen na sjednici Vlade od 27. juna 2013. godine i izrađen je u skladu s preporukama iz Izvještaja o analitičkom pregledu koji je pokazao tadašnji stepen usklađenosti crnogorskog pravnog sistema s pravnom tekovinom EU. Nakon realizacije prve faze Akcionog plana u kojem su bili određeni kratkoročni prioriteti, pristupilo se adaptaciji Akcionog plana za poglavlje 23 koji je usvojen 16. februara 2015. godine, s ciljem konkretnijeg definisanja srednjeročnih i dugoročnih prioriteta u poglavlju 23.

Početnom Zajedničkom pozicijom EU iz decembra 20213. godine definisano ju ukupno 45 privremenih mjerila u poglavlju 23, koja su usmjerila rad relevantnih državnih organa i drugih relevantnih aktera u narednom periodu. Privremena mjerila u poglavlju 23 predstavljala su konkretne obaveze koje državni organi moraju ispuniti u oblastima reforme pravosuđa, borbe protiv korupcije s akcentom na korupciju na visokom nivou kao i oblast zaštite i unapređenja statusa temeljnih prava u zemlji. Većina od ukupnog broja privremenih mjerila odnosila se na unapređenje zakonodavnog i institucionalnog okvira u skladu s evropskim standardima u predmetnim oblastima, dok je manji dio aktivnosti bio posvećen uspostavljanju početnog bilansa rezultata.

Ispunjavanjem privremenih mjerila, Crna Gora je stekla uslov za dobijanje završnih mjerila. Na međuvladinoj konferenciji održanoj 26. juna 2024. u Briselu, Crna Gora je dobila pozitivan Izvještaj o procjeni ispunjenosti privremenih mjerila u poglavljima koja se odnose na vladavinu prava (IBAR) kojim je otvorena nova faza pregovaračkog procesa. Tom prilikom usvojena je i privremena Zajednička pozicija EU za poglavlje 23, koja dopunjuje početnu Zajedničku poziciju EU, a koja sadrži završna mjerila u poglavlju 23.

Privremena Zajednička pozicija EU za poglavlje 23 definiše tri završna mjerila koja je Crna Gora u obavezi da ispuni kako bi dostigla unutrašnju spremnost za zatvaranje ovog poglavlja:

1. Crna Gora primjenjuje sveobuhvatnu reformu pravosuđa u skladu s pravnom tekovinom EU i evropskim standardima o nepristrasnosti, nezavisnosti, odgovornosti, efikasnosti, profesionalizmu, pristupu pravdi i kvalitetu;
2. Crna Gora uspostavlja snažne i djelotvorne sisteme za sprečavanje i suzbijanje korupcije, uključujući korupciju na visokom nivou;
3. Crna Gora štiti temeljna prava kako u zakonu tako i u praksi i u potpunosti je spremna da, po pristupanju, primjeni Povelju o temeljnim pravima Evropske unije i drugu relevantnu pravnu tekovinu EU.

Plan za ispunjavanje završnih mjerila?

Vlada je 25. aprila 2025. godine usvojila Akcioni plan za ispunjavanje završnih mjerila u pregovaračkom poglavlju 23 – Pravosuđe i temeljna prava što predstavlja ključni korak u procesu pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji. Dokument definiše konkretne aktivnosti za ispunjavanje preostalih obaveza u oblasti reforme pravosuđa, borbe protiv korupcije i zaštite temeljnih prava. Realizacijom aktivnosti iz ovog Akcionog plana ispuniće se obaveze predviđene završnim mjerilima definisane Zajedničkom pozicijom EU za navedeno poglavlje. Završni rok za realizaciju aktivnosti iz ovog Akcionog plana je III kvartal 2026. što je u skladu s planom Vlade da sve preuzete obaveze iz evropske agende okonča do kraja 2026.

Institucije / organizacije koje učestvuju u pregovaračkoj grupi?

Pregovori s Evropskom unijom u pregovaračkom poglavlju 23 se od samog početka vode na nivou Pregovaračke radne grupe za pregovaračko poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava. Prva pregovaračka radna grupa formirana je od strane Vlade 8. marta 2012. godine na osnovu Odluke o obrazovanju Radne grupe za pripremu i vođenje pregovora o pristupanju Crne Gore Evropskoj uniji za oblast pravne tekovine Evropske unije koja se odnosi na pregovaračko poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava („Sl. list CG“, broj 20/12) i ista se, uslijed kadrovskih i institucionalnih promjena, od tada u nekoliko navrata mijenjala. Trenutno je na snazi Odluka o obrazovanju Pregovaračke radne grupe za pripremu i vođenje pregovora o pristupanju Crne Gore Evropskoj uniji za oblast pravne tekovine Evropske unije koja se odnosi na pregovaračko poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava („Sl. list CG“, broj 10/24) koju je Vlada donijela je 24. januara 2024. godine. Sastav Pregovaračke radne grupe je potom izmijenjen Odlukom o izmjeni i dopuni Odluke o obrazovanju Pregovaračke radne grupe za pripremu i vođenje pregovora o pristupanju Crne Gore Evropskoj uniji za oblast pravne tekovine Evropske unije koja se odnosi na pregovaračko poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava („Sl. list CG“, broj 32/25), koja je donijeta na sjednici Vlade od 6. marta 2025. godine.

Pregovaračku radnu grupu za pregovaračko poglavlje 23 čini/e 44 člana/ice (41 iz državnih institucija i tri iz civilnog sektora). Državne institucije koje učestvuju u radu u Pregovaračke radne grupe su: Kabinet potpredsjednika Vlade za politički sistem, pravosuđe i antikorupciju, Ministarstvo pravde, Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava, Ministarstvo socijalnog staranja, brige o porodici i demografije, Ministarstvo finansija, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Ministarstvo regionalno-investicionog razvoja i saradnje sa nevladinim organizacijama, Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo javne uprave, Ministarstvo ekonomskog razvoja, Ministarstvo kulture i medija, Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine, Uprava policije, Uprava carina, Agencija za sprečavanje korupcije, Agencija za zaštitu ličnih podataka i slobodan pristup informacijama, Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore, Skupština Crne Gore, Vrhovni sud Crne Gore, Sudski savjet, Vrhovno državno tužilaštvo, Tužilački savjet, Specijalno državno tužilaštvo, Centar za obuku u sudstvu i državnom tužilaštvu i Zajednica opština Crne Gore. Članice Pregovaračke radne grupe iz civilnog sektora predstavnice su sljedećih nevladinih organizacija: NVO Centar za demokratiju i ljudska prava – CEDEM, NVO Juventas i NVO Centar za ženska prava.

Koja je korist za Crnu Goru od ovog poglavlja?

Potpunim usklađivanjem nacionalnog zakonodavstva s međunarodnim i evropskim standardima u oblasti reforme pravosuđa Crna Gora će osigurati nezavisno, nepristrasno, odgovorno i efikasno pravosuđe i stabilan pravni sistem s visokim stepenom vladavine prava. Jačanjem nezavisnosti i nepristrasnosti sudstva i tužilaštva jača se pravna sigurnost u državi kao i osjećaj povjerenja građana i građanki u pravni sistem. Pristup pravdi postaje brži, pravičniji i efikasniji.

Ispunjavanjem obaveza predviđenih evropskom agendom Crna Gora stiče sposobnost da se aktivno bori protiv korupcije, koja predstavlja jedan od najvećih izazova s kojim se susrijeću savremene države. Borba protiv korupcije jedan je od preduslova za izgradnju pravednog i efikasnog sistema, u kojem institucije funkcionišu u interesu svih građana i građanki. Njeno uspješno sprovođenje Crnoj Gori donosi veću pravnu sigurnost, povećava efikasnost državnih institucija, unapređuje investicionu klimu i osigurava jednakost u postupanju prema svim građanima i građankama.

Poboljšanjem zaštite i osiguravanjem nesmetanog uživanja temeljnih prava Crna Gora preuzima odgovornost da obezbjedi kvalitet i zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, te samim tim spriječi bilo koji vid diskriminacije. Širokim poštovanjem temeljnih prava osigurava se zaštita dostojanstva i pojedinačnih ljudskih prava svih građana i građanki, posebno onih koji pripadaju posebno ranjivim kategorijama u društvu.